Η αλληγορία του σπηλαίου του Πλάτωνα

Πλάτων Πολιτεία: Ενότητα 11η (514a-515a) - Η αλληγορία του σπηλαίου

Η ΑΛΛΗΓΟΡΙΑ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ

Ο μύθος του σπηλαίου παρουσιάζει τη σχέση των ανθρώπων προς τις βαθμίδες του πραγματικού κόσμου, σε συνάρτηση με τον βαθμό γνώσης που αυτοί κατέχουν.

Ο μύθος αυτός με την ποιητική ένταση και την καθηλωτική εικονοπλασία είναι ο πιο διάσημος από τους πλατωνικούς μύθους. Βρισκόμαστε στο άνοιγμα του 7^ου βιβλίου της Πολιτείας, της κορωνίδας της πλατωνικής δημιουργίας. Ο Πλάτων μόλις έχει περάσει τα 50 του χρόνια, έχει φτάσει δηλ. στο αποκορύφωμα της ωριμότητάς του, αφού κατά δήλωση του ιδίου ο φιλόσοφος μόνο στην ηλικία αυτή μπορεί να επιτύχει τον τελικό του σκοπό, δηλ. τη θέαση της ιδέας του Αγαθού.

  

Ο ΜΥΘΟΣ ΤΟΥ ΣΠΗΛΑΙΟΥ ΚΑΙ Η ΣΧΕΣΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ

Ενώ μέχρι τώρα το ζήτημα που απασχολούσε τον Πλάτωνα ήταν εάν ο φιλόσοφος είχε τις ικανότητες να εκτελέσει την αποστολή του, δηλ. να κυβερνήσει την πολιτεία, αίφνης εγείρεται το ερώτημα εάν ο φιλόσοφος επιθυμεί να αναλάβει τέτοια αποστολή. Όταν ο πρώην δεσμώτης φτάσει στην ελευθερία, όταν δει το πραγματικό φως, θα θελήσει να κατέβει πάλι στο σπήλαιο όπου κυριαρχεί το σκότος και οι σκιές; Δηλαδή, όταν ο φιλόσοφος γνωρίσει το βασίλειο των Ιδεών και φτάσει στη γνώση των αληθινών όντων, θα θέλει να εγκαταλείψει την ευδαιμονία των θεωρητικών του αναζητήσεων και να αναμιχθεί στα κοινά; Ο Πλάτων θέτει εδώ κατά καίριο τρόπο το πρόβλημα της σχέσης θεωρίας και πράξης, φιλοσοφίας και πολιτικής. Και λαμβάνει ξεκάθαρα θέση: στην ιδεατή πολιτεία δεν επιτρέπεται ο φιλόσοφος να μένει στον παράδεισο των θεωρητικών αναζητήσεων και να βλέπει υπεροπτικά τα προβλήματα του πρακτικού βίου. Δεν επιτρέπεται να αυτοεγκλωβίζεται σε μια νωθρή φιλοσοφική μακαριότητα. Ο φιλόσοφος είναι υποχρεωμένος να κατέβει στο στίβο της πολιτικής, να μοιραστεί την καθημερινή ζωή των συμπολιτών του και να του υποδεικνύει το δίκαιο, αγαθό και ωραίο.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΙΚΑ: Στο μύθο αυτό συμπυκνώνει ο Πλάτων τη φιλοσοφία του περί παιδείας, η οποία αποτελεί τόσο κορύφωση της γνωσιολογίας όσο και βάση της πολιτικής του φιλοσοφίας. Η Ιδέα του Αγαθού, ο ήλιος που βασιλεύει στον κόσμο, υπεράνω του σπηλαίου, είναι το τέλος της ανωφερούς πορείας του φιλοσόφου προς την αληθινή γνώση. Ταυτόχρονα, η θέαση του Αγαθού εκ μέρους των κυβερνητών αποτελεί την προϋπόθεση και την εγγύηση της αρμονικής λειτουργίας της ιδεώδους πολιτείας. Παιδεία είναι, κατά τον Πλάτωνα, κίνηση ανοδική, πορεία της ψυχής προς τα άνω. Αλλά η ανάβαση συνάπτεται πάντοτε με την κατάβαση, η μετάβαση από τα φαινόμενα στις Ιδέες με την επιστροφή στον κόσμο των φαινομένων, η άνοδος στη σφαίρα της θεωρίας με την κάθοδο στην αδυσώπητη πραγματικότητα.

Τα κυριότερα σύμβολα:

• το σπήλαιο: συμβολίζει τον κόσμο, την αισθητή πραγματικότητα που δεν είναι η αληθινή αλλά και την πολιτική κοινωνία, στην οποία δεν κυβερνούν φωτισμένοι και πεπαιδευμένοι
• οι δεσμώτες: συμβολίζουν τους ανθρώπους που δεν έχουν γνωρίσει την πραγματική αλήθεια. Είναι όσοι βρίσκονται στα σκοτάδια της αμάθειας, της άγνοιας, της πλάνης, οι απαίδευτοι άνθρωποι. Είναι όλοι εκείνοι στους οποίους η καθημερινή ενασχόληση με τα προβλήματα της ζωής δεν επιτρέπει να φιλοσοφήσουν και να γνωρίσουν τον πραγματικό κόσμο των ιδεών και γι΄ αυτό βλέπουν μόνο τα είδωλά τους.
• Οι σκιές: είδωλα των πραγματικών όντων
• Είσοδος ανοιχτή στο φως: η δυνατότητα να περάσει κανείς από τον κόσμο του σπηλαίου στον κόσμο του φωτός
• Το φως: συμβολίζει τον ήλιο, την αλήθεια, τις ιδέες

 

 

Προεκτάσεις της αλληγορίας

Η Ταινία Matrix και η Σπηλιά του Πλάτωνα

Άλντους Χάξλεϋ - Επιστημονικές Δικτατορίες

Κωνσταντίνου Καβάφη:

ΤΑ ΠΑΡΑΘΥΡΑ

Σ’ αυτές τες σκοτεινές κάμαρες, που περνώ μέρες βαρυές,

επάνω κάτω τριγυρνώ για να ‘βρω τα παράθυρα.

Όταν ανοίξει ένα παράθυρο θάναι παρηγοριά.

Μα τα παράθυρα δεν βρίσκονται, ή δεν μπορώ να τα ‘βρω.

Και καλλίτερα ίσως να μην τα βρω.

Ίσως το φως θα ‘ναι μια νέα τυραννία.

Ποιος ξέρει τι καινούρια πράγματα θα δείξει.

ΤΕΙΧΗ

Χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ 

μεγάλα κ’ υψηλά τριγύρω μου έκτισαν τείχη.

Και κάθομαι και απελπίζομαι τώρα εδώ.

Άλλο δεν σκέπτομαι: τον νουν μου τρώγει αυτή η τύχη

διότι πράγματα πολλά έξω να κάμω είχον. 

Α όταν έκτιζαν τα τείχη πώς να μην προσέξω.

Αλλά δεν άκουσα ποτέ κρότον κτιστών ή ήχον.

Ανεπαισθήτως μ’ έκλεισαν από τον κόσμον έξω.